Natura 2000 – konsekwencje dla leśników i drzewiarzy Pytania do zastępcy dyrektora generalnego Lasów Państwowych do spraw gospodarki  leśnej dr. inż. Ryszarda Kapuścińskiego

Ryszard Kapuściński

Program Natura 2000 jest to koncepcja ochrony przyrody w Unii Europejskiej, bardzo interesująca w tym sensie, że po raz pierwszy mówi się w sposób konkretny, zorganizowany i kompleksowy o ochronie przyrody na obszarze UE, często z pominięciem granic państw. Koncepcja programu Natura 2000 zawiera wiele osiągnięć konwencji berneńskiej o ochronie dzikiej fauny i flory, oraz konferencji w Rio de Janeiro, dotyczącej różnorodności biologicznej. Trzeba stwierdzić, że Natura 2000 określa konkretne cenne i rzadkie gatunki zwierząt i roślin, przedstawia cenne siedliska przyrodnicze, jak również kryteria wyznaczania tych obszarów. Wprowadza też obowiązek raportowania, czyli ocenę efektów prowadzonych działań na rzecz ochrony przyrody.

Jak przebiega wdrażanie programu Natura 2000 i jakie są konsekwencje wdrażania tego programu dla Lasów Państwowych?

Polska, wstępując do Unii Europejskiej, zgłosiła w 2004 roku listę obszarów specjalnej ochrony ptaków i obszarów specjalnej ochrony siedlisk. Jednakże nie dysponowaliśmy szczegółową wiedzą przy określaniu w.w. listy, gdyż wcześniej nie została przeprowadzona inwentaryzacja przyrodnicza. Przyjęto więc błędną zasadę: „wyznaczamy większe obszary, ale mniej”. Wyznaczając duże obszary, uważano, że można będzie kiedyś granice tych obszarów uściślić po przeprowadzeniu dokładnej inwentaryzacji przyrodniczej. Dziś wiadomo, że był to błąd. Próby, które obecnie są czynione, aby skorygować granice siedlisk i gatunków napotykają opór ze strony Unii Europejskiej.
Trzeba stwierdzić, że Polska nie była przygotowana do wdrożenia programu Natura 2000 również ze względów społecznych. Opinia publiczna nie była wystarczająco zorientowana, z jakimi konsekwencjami wiąże się wyznaczanie obszarów Natura 2000. Informacje przekazywane przez oficjalne czynniki oraz przez niektóre organizacje ekologiczne nie były spójne. Brakowało rzetelnej informacji, rozmów i szkoleń. Pośpiech i nerwowa atmosfera towarzysząca wyznaczaniu obszarów Natura 2000 w Polsce nie przysłużyły się powszechnemu poparciu tej idei. Wyznaczając obszary do programu Natura 2000, nie wystarczy rozpoznać walory przyrodnicze danego obszaru, trzeba mieć wiedzę o całych zasobach danego siedliska, czy gatunku na terenie całego kraju a także o planach rozwoju poszczególnych regionów kraju, aby unikać konfliktów społecznych. Brak planów zagospodarowania dla większości terenów naszego kraju jest w tym przypadku poważnym utrudnieniem.
Od dawna Lasy Państwowe bardzo wiele robią dla ochrony przyrody, ochrony różnorodności biologicznej. Ustawa o Lasach zawiera wiele elementów, które są spójne z założeniami programu Natura 2000, gdyż w obu przypadkach dąży się do integrowania celów ochrony przyrody z potrzebami społecznymi i gospodarczymi.
Obecnie nie zostały jeszcze utworzone wszystkie obszary Natura 2000. Formalnie są to na razie obszary specjalnej ochrony ptaków, chociaż ich lista nie jest jeszcze ostatecznie zamknięta. Jeśli zaś chodzi o specjalne obszary ochrony siedlisk, związane z dyrektywą siedliskową, to trwają jeszcze negocjacje z UE na ten temat, gdyż pierwsze propozycje Polski nie zostały jeszcze zaakceptowane. Program Natura 2000 nie jest zagrożeniem dla leśnictwa. Zgodnie z art. 2 „Dyrektywy Siedliskowej” (jedna z dwóch dyrektyw UE stanowiących podstawę programu Natura 2000) „Działania podejmowane zgodnie z niniejszą dyrektywą będą uwzględniać wymogi gospodarcze i kulturalne oraz cechy regionalne i lokalne”. Program Natura 2000 określa przede wszystkim przedmiot ochrony (siedlisko, gatunek). Natomiast w jaki sposób go chronić pozostawia do decyzji poszczególnych państw. Zadania ochronne i sposoby ich wykonania znajdą się w planach ochrony poszczególnych obszarów. Przy ich tworzeniu spodziewamy się ostrych sporów i dyskusji, zwłaszcza między właścicielami terenu a przedstawicielami niektórych organizacji ekologicznych, w kwestii zakresu ograniczeń funkcji gospodarczych i społecznych lasu.
Z punktu widzenia Lasów Państwowych, program Natura 2000 może m.in. ratować lasy np. przed wycinaniem w celu uzyskania terenów pod autostrady itp., chociaż trzeba się zgodzić z opinią, iż bardzo często ze względów społeczno-gospodarczych działania takie są niezbędne. Z pewnością jednak po zamknięciu procesu wyznaczania obszarów Natura 2000, Lasy Państwowe, jako zarządcy tych obszarów, będą organizacyjnie bardzo obciążone. Obecnie przeprowadzana jest żmudna, powszechna inwentaryzacja przyrodnicza w Lasach. Chcemy, jako gospodarze przygotować się do nowych obowiązków, wśród których będą m.in. okresowe raportowania sprawozdawcze, dostarczające informacji o stanie siedlisk, gatunków flory i fauny itp. Chciałbym tutaj dodać, że prace inwentaryzacyjne są w części pokrywane z budżetu Państwa, a w części ze środków Lasów Państwowych. Zaangażowanie środków finansowych Lasów Państwowych w to przedsięwzięcie jest konsekwencją wynikającą z polityki leśnej Państwa i obowiązujących przepisów, które nakładają na Lasy Państwowe obowiązek prowadzenia trwale zrównoważonej gospodarki leśnej, zapewniającej wypełnianie przez las podstawowych jego funkcji, tzn. funkcji ekologicznych, gospodarczych i społecznych.
Przeprowadzenie inwentaryzacji przyrodniczej w Lasach posłuży do stworzenia bazy, która będzie sukcesywnie aktualizowana. Na jej podstawie tworzone będą plany ochrony przyrody dla obszarów Natura 2000. Uważam jednak, że powinno się dążyć do zamieszczania tych informacji w planach już funkcjonujących w Lasach Państwowych np. w planach urządzania lasu. Plany te mają bardzo otwartą formułę – wykładane są do publicznego wglądu, umożliwiając społeczną dyskusję na ich temat.

Jakie mogą być przewidywane konsekwencje wdrożenia programu Natura 2000 dla rozmiaru pozyskania drewna, a w konsekwencji zaopatrzenia przemysłu drzewnego w surowiec drzewny?

Nie widzę wielkich zagrożeń, jeżeli chodzi o rozmiar pozyskania drewna w związku z Naturą 2000, gdyż program ten nie obejmuje wszystkich lasów. Program Natura 2000 obejmie natomiast wszystkie parki narodowe, gdzie pozyskanie drewna jest i tak mocno ograniczone. Ponadto sama koncepcja programu Natura 2000 nie wyklucza możliwości użytkowania lasu.
Tym niemniej mogą pojawić się pewne ograniczenia. Mówiono o tym, że na etapie tworzenia planów ochrony dla obszarów objętych programem Natura 2000 – chodzi o pewne siedliska, pewne gatunki wymagające ochrony. Natomiast gatunki drzew, których drewno jest głównym przedmiotem handlu np. sosna czy świerk, rosną na ogół na siedliskach, które nie są priorytetowe z punktu widzenia ochrony przyrody, które powinny być objęte programem Natura 2000.
Przy tej okazji chciałbym powiedzieć, że pewne ograniczenia dla pozyskania drewna mogą wyniknąć nie tylko z programu Natura 2000, ale także z certyfikacji Lasów. Chodzi o wskaźniki np. dotyczące pozostawiania martwego drewna w lesie, które moim zdaniem są zbyt wysokie. Dlatego też postuluje się, aby funkcje ochrony różnorodności biologicznej, w tym dotyczące martwego drewna koncentrować w rezerwatach przyrody, które i tak w ok. 85% znajdują się na terenie Lasów Państwowych.

Dziękuję za rozmowę.

Rozmawiał  Piotr Łęski